Có những dạng con số xuất hiện đi xuất hiện lại trong thảo luận về di cư và gần như luôn được dùng theo cách không chính xác. Năm dạng dưới đây là phổ biến nhất.
Dạng một: con số tuyệt đối không kèm mẫu số
Một con số về số người nghe lớn hay nhỏ tuỳ vào việc so với cái gì.
Cùng một con số có thể là một tỉ lệ rất nhỏ ở một nước đông dân và một tỉ lệ đáng kể ở một nước nhỏ.
Và việc chọn trình bày theo số tuyệt đối hay theo tỉ lệ thường không phải một lựa chọn kỹ thuật — nó là lựa chọn về ấn tượng muốn tạo ra.
Cách kiểm: mỗi khi thấy một con số tuyệt đối, hỏi nó là bao nhiêu phần trăm của cái gì.
Dạng hai: con số cộng dồn trình bày như con số một năm
Số người đến trong một năm và số người đã đến trong nhiều năm là hai con số rất khác nhau.
Nhưng chúng dễ bị trình bày theo cách khiến người đọc hiểu nhầm, đặc biệt khi khoảng thời gian không được nêu rõ.
Và tổng cộng dồn luôn tăng theo định nghĩa, nên một biểu đồ về nó luôn đi lên — điều không nói gì về xu hướng.
Cách kiểm: xác định con số này đo trong bao lâu.
Dạng ba: phần trăm thay đổi từ một nền nhỏ
Khi con số gốc nhỏ, một thay đổi nhỏ về tuyệt đối cho ra một phần trăm rất lớn.
Một mức tăng nghe rất ấn tượng có thể tương ứng với một thay đổi không đáng kể về số người.
Và điều ngược lại cũng đúng: một thay đổi lớn về số người từ một nền lớn cho ra một phần trăm khiêm tốn.
Cách kiểm: luôn hỏi cả con số gốc, không chỉ mức thay đổi.
Dạng bốn: tỉ lệ thành công và các tỉ lệ khác không có mẫu số rõ
Mọi tỉ lệ đều có một tử số và một mẫu số, và mẫu số thường là phần quyết định.
Một tỉ lệ được tính trên những hồ sơ đã được nhận xử lý khác với tỉ lệ tính trên tất cả hồ sơ nộp vào, vốn lại khác với tỉ lệ tính trên tất cả những người quan tâm.
Và định nghĩa của tử số cũng quan trọng: thành công nghĩa là được chấp nhận ở bước nào.
Cách kiểm: hỏi mẫu số gồm những ai, và tử số được định nghĩa thế nào.
Dạng năm: con số về chi phí hoặc lợi ích không nêu phạm vi
Một con số về tác động kinh tế của di cư có thể tính theo nhiều cách rất khác nhau.
Tính gộp cả đóng góp thuế và chi phí dịch vụ công hay chỉ một vế? Tính trong một năm hay cả đời một người? Tính cả thế hệ sau hay không?
Ba lựa chọn ấy cho những kết quả khác nhau tới mức chúng có thể trái dấu nhau, và đó là lý do các nghiên cứu về chủ đề này cho những con số rất khác biệt.
Cách kiểm: đọc phần phương pháp, và nếu không có phần phương pháp thì con số ấy không dùng được.
Một nguyên tắc chung
Năm dạng trên có một điểm chung: chúng đều là những con số đúng được trình bày theo cách gợi ra một kết luận không được hỗ trợ.
Nghĩa là việc kiểm không phải là nghi ngờ con số mà là hỏi nó đo cái gì — câu thứ nhất trong bốn câu, lần nữa.
Và trong lĩnh vực này, câu hỏi ấy hầu như luôn có câu trả lời trong tài liệu gốc — vấn đề là con số thường được trích lại mà không kèm tài liệu ấy.
Điều suy đoán được và điều không
Suy đoán được: năm dạng này sẽ tiếp tục xuất hiện, vì chúng hiệu quả về mặt tạo ấn tượng.
Suy đoán được: chúng xuất hiện ở mọi phía trong tranh luận, vì công cụ nào cũng dùng được cho mọi lập luận.
Không suy đoán được: ý định của người dùng chúng, vì phần lớn những trường hợp này là vô tình — người ta trích lại một con số mà không biết nó được tính thế nào.
Và đó là lý do việc kiểm nên áp dụng đều cho mọi con số, không chỉ cho những con số đi ngược với điều mình nghĩ.
Mọi số liệu nghiêm túc đều được công bố kèm phần mô tả phương pháp — nếu một con số không có phần ấy hoặc không dẫn về nguồn có, nó không dùng được cho một lập luận.
Vì sao con số tuyệt đối dễ gây hiểu sai?
Vì nó nghe lớn hay nhỏ tuỳ vào việc so với cái gì — cùng một con số có thể là tỉ lệ rất nhỏ ở nước đông dân và đáng kể ở nước nhỏ.
Vì sao phần trăm thay đổi có thể gây nhầm?
Vì khi con số gốc nhỏ, một thay đổi nhỏ về tuyệt đối cho ra phần trăm rất lớn — nên luôn phải hỏi cả con số gốc.
Phần nào của một tỉ lệ quyết định nhất?
Mẫu số — một tỉ lệ tính trên hồ sơ đã được nhận xử lý khác hẳn tỉ lệ tính trên tất cả hồ sơ nộp vào.
Điểm chung của năm dạng này là gì?
Chúng đều là những con số đúng được trình bày theo cách gợi ra một kết luận không được hỗ trợ — nên việc kiểm là hỏi nó đo cái gì.
