Khái niệm chảy máu chất xám được dùng rất rộng và thường che mất bức tranh thật hơn là làm rõ nó. Tách nó thành ba tình huống khác nhau cho một cách nhìn có nội dung hơn.
Tình huống một: mất người ở một ngành mà nước xuất cư đang thiếu
Đây là tình huống mà khái niệm này mô tả đúng nhất, và nó là một vấn đề thật.
Ví dụ kiểu hình: nhân lực y tế rời một nước đang có tỉ lệ nhân viên y tế trên dân số thấp.
Ở đây chi phí rõ: nước xuất cư đã trả tiền đào tạo và mất cả khoản đầu tư lẫn dịch vụ mà người ấy sẽ cung cấp.
Đây là lý do có những hướng dẫn quốc tế về tuyển dụng có trách nhiệm trong lĩnh vực y tế — một trong số ít chỗ mà cộng đồng quốc tế đã đưa ra khung ứng xử cụ thể.
Tình huống hai: mất người ở một ngành mà nước xuất cư không thiếu
Ở đây bức tranh khác hẳn.
Nếu một nước đào tạo nhiều người trong một ngành hơn số vị trí mà nền kinh tế của nó có, thì việc một phần ra nước ngoài không phải mất mát theo nghĩa đơn giản.
Trong trường hợp ấy, dòng tiền gửi về, kỹ năng tích luỹ được và mạng lưới hình thành có thể vượt chi phí đào tạo.
Và một số nền kinh tế đã phát triển những ngành đào tạo hướng tới chính điều đó — một chiến lược có ý thức chứ không phải một sự mất mát ngoài ý muốn.
Tình huống ba: người đi không dùng được kỹ năng của mình
Đây là tình huống tệ nhất và ít được gọi tên nhất.
Nếu một người có chuyên môn cao rời đi rồi làm việc dưới trình độ ở nơi mới, thì nước xuất cư mất kỹ năng ấy và nước đến cũng không nhận được nó.
Đây là sự kết hợp của chảy máu chất xám với lãng phí kỹ năng đã nói ở bài trước, và nó là kết quả tệ nhất trong mọi kịch bản.
Việc giảm hiện tượng này có lợi cho tất cả các bên — nên nó là chỗ mà những cải thiện về công nhận bằng cấp có giá trị rõ nhất, vượt ra ngoài lợi ích của cá nhân người đi.
Yếu tố ít được tính: người ấy có ở lại nếu không đi được không
Mọi tính toán về chảy máu chất xám đều giả định ngầm rằng nếu không đi, người ấy sẽ ở lại và làm việc trong ngành của mình tại quê nhà.
Giả định ấy không phải lúc nào cũng đúng.
Nếu nền kinh tế không có vị trí phù hợp, người ấy có thể chuyển sang ngành khác — và khi đó kỹ năng cũng không được sử dụng, chỉ là ở trong nước.
Hoặc nếu điều kiện làm việc trong ngành ấy không giữ được người, họ rời ngành dù ở lại trong nước.
Nghĩa là câu hỏi đúng không phải "mất người này có tốn kém không" mà "so với kịch bản nào".
Và kịch bản so sánh đúng thường khó xác định, vì nó là một tình huống giả định — điều làm cho mọi ước lượng về chi phí thật của hiện tượng này đều có một mức bất định không xoá được.
Những dòng ngược lại
Bức tranh không đầy đủ nếu chỉ tính chiều đi.
Dòng tiền gửi về — với nhiều nền kinh tế, đây là một nguồn ngoại tệ đáng kể và ổn định hơn nhiều nguồn khác.
Dòng quay về — như đã nói ở chuyên mục đầu, một phần đáng kể người đi trở lại, mang theo kỹ năng và kinh nghiệm.
Dòng tri thức và quan hệ — người ở nước ngoài tạo ra những liên hệ nghề nghiệp, kinh doanh và học thuật giữa hai nơi.
Và hiệu ứng động lực: khả năng đi tạo ra động lực đầu tư vào giáo dục cho những người ở lại, và không phải ai cũng đi — nên tổng lượng người được đào tạo có thể tăng.
Bốn dòng ngược này có thật và được ghi nhận, dù việc cân chúng với chi phí ở từng trường hợp cụ thể là một câu hỏi thực nghiệm không có câu trả lời chung.
Điều suy đoán được và điều không
Suy đoán được: cán cân phụ thuộc vào tình huống nào trong ba, và việc gộp chúng lại làm mọi kết luận trở nên vô nghĩa.
Suy đoán được: tình huống thứ ba là kết quả tệ nhất cho mọi bên, nên việc giảm nó có lợi chung.
Không suy đoán được: cán cân ròng cho một nước cụ thể, vì nó phụ thuộc vào cơ cấu ngành, vào tỉ lệ quay về, và vào mức độ các dòng ngược hoạt động.
Và không suy đoán được: liệu một chính sách hạn chế ra đi có cải thiện được cán cân không — đây là một câu hỏi có những lập luận ở cả hai phía và có cả những cân nhắc về quyền cá nhân nằm ngoài phạm vi kinh tế.
Các nghiên cứu về tác động của di cư lên nước xuất cư được công bố bởi các viện nghiên cứu và tổ chức quốc tế — hãy tham khảo tại chính nguồn ấy.
Ba tình huống của chảy máu chất xám là gì?
Mất người ở ngành đang thiếu, mất người ở ngành không thiếu, và người đi không dùng được kỹ năng ở nơi mới.
Tình huống nào tệ nhất?
Tình huống thứ ba — nước xuất cư mất kỹ năng và nước đến cũng không nhận được nó, nên không bên nào được lợi.
Có những dòng ngược lại nào?
Tiền gửi về, người quay về, tri thức và quan hệ hình thành, và hiệu ứng động lực đầu tư vào giáo dục cho người ở lại.
Cán cân ròng cho một nước có tính được không?
Không có câu trả lời chung — nó phụ thuộc vào cơ cấu ngành, tỉ lệ quay về, và mức độ các dòng ngược hoạt động.
